4 november 1973
Op 4 november 1973 stond Nederland voor het eerst stil vanwege de olieboycot. Tien autoloze zondagen en benzine op de bon volgden, maar het verbruik daalde nauwelijks. Wat leert die crisis de automobilist van nu?
Morgen, 4 november, is het precies 53 jaar geleden dat Nederland zijn eerste autoloze zondag van de oliecrisis beleefde. De beelden van lege snelwegen zijn iconisch geworden. Minder bekend is dat de maatregel nauwelijks benzine bespaarde. Nu de olieprijs door de spanningen in het Midden-Oosten opnieuw hoog staat, is het nuttig om te kijken wat er toen precies gebeurde.
Waarom Nederland zonder olie dreigde te komen
In oktober 1973 brak de Jom Kipoer-oorlog uit. Arabische olielanden verhoogden daarop de olieprijs met 70 procent en verminderden hun productie elke maand met 5 procent. Tegen landen die Israël steunden, kwam een volledige boycot. Nederland was naast de Verenigde Staten het belangrijkste doelwit: op 17 oktober 1973 kondigden onder meer Saoedi-Arabië, Irak en Koeweit een olie-embargo tegen ons land af.
Dat kwam hard aan. Rotterdam voerde enorme hoeveelheden ruwe olie in voor de raffinaderijen en de petrochemie. De vrees was dat de toevoer zou opdrogen en dat oliebedrijven zouden uitwijken naar Antwerpen of Le Havre. Ook de schatkist liep risico: minder tanken betekende miljoenen guldens minder accijns.
Tien zondagen stilstand en benzine op de bon
Het kabinet-Den Uyl greep in. Van 4 november 1973 tot en met 6 januari 1974 waren er tien autoloze zondagen. Alleen met een ontheffing, bijvoorbeeld voor politie en ambulances, mocht je de weg op. België volgde vanaf 18 november met zes autoloze zondagen, West-Duitsland had er in november en december vier.
Daarnaast werd benzine gerantsoeneerd: automobilisten kregen benzinebonnen die ze bij het tanken moesten inleveren. Er ontstond meteen een hamsterwoede, die hier en daar tot gevaarlijke situaties leidde. Op de lege wegen verschenen paardenkoetsen, fietsers en rolschaatsers. Fietsen op de snelweg was overigens ook op autoloze zondagen verboden; wie het toch deed, werd door de politie weggestuurd.
Waarom het weinig opleverde
De maatregelen werkten slecht. Mensen gingen gewoon op zaterdag rijden en kwamen zondagavond laat terug, waardoor het benzineverbruik nauwelijks daalde. De bonnen werkten evenmin. In de grensstreek reden automobilisten naar België of Duitsland, waar benzine niet op de bon was. Wie weinig reed, hield bonnen over, en sommige pomphouders leverden gewoon brandstof zonder bon. De distributieregeling werd binnen een maand teruggedraaid.
Bovendien bleek de schaarste kleiner dan gevreesd. Oliemaatschappijen konden terugvallen op voorraden in Europa en op olie uit landen die niet meededen aan de boycot, zoals Venezuela. Olie uit Saoedi-Arabië werd geruild voor olie uit Iran. Toenmalig minister Westerterp zei dertig jaar later dat de olievoorraden ruim voldoende waren toen de autoloze zondagen begonnen. Volgens hem waren ze vooral een signaal naar de olielanden.
Wat dit betekent voor de automobilist van nu
Een autoloze zondag ligt vandaag niet op tafel, maar een paar lessen van 1973 gelden nog steeds.
- Paniek kost geld. Hamsteren maakte de crisis toen niet kleiner en leidde zelfs tot gevaarlijke situaties. Rustig blijven en niet meer tanken dan je nodig hebt, is nog steeds het verstandigst.
- De grens is een uitlaatklep. In 1973 reden Nederlanders over de grens om de bonnen te ontlopen. Vandaag doen veel mensen hetzelfde vanwege de prijs, omdat accijns en btw in België en Duitsland anders zijn. Of dat voor jou loont, hangt af van je verbruik en hoe ver je moet omrijden.
- Minder rijden werkt alleen als je echt minder rijdt. Het verbruik verschuiven naar zaterdag spaarde toen niets. Een rit combineren, carpoolen of rustiger rijden scheelt wel, elke dag.
De oliecrisis van 1973 leidde tot een diepe economische crisis in het Westen en tot een tweede oliecrisis in 1979. Ze maakte duidelijk hoe afhankelijk de Nederlandse automobilist is van olie uit een onrustige regio. Dat is in 2026 nauwelijks anders.
Wil je weten of tanken in België of Duitsland voor jou loont, ook als je de extra kilometers meetelt? Reken het uit met de rekenhulp tanken over de grens. Wat een rit je kost bij de huidige prijzen, zie je met de ritkosten-rekenhulp.
Bronnen: Wikipedia, Oliecrisis van 1973 en Autovrije dag.